WaterverbandWater in samenhang

Gemalen en peilen

Waarom water uit de polder soms omhoog moet

Water stroomt vanzelf naar een lager niveau. Een gemaal maakt afvoer mogelijk wanneer de gewenste route juist omhoog loopt.

Overzicht van de machines in de hal van het Woudagemaal.
Machinerie in het ir. D.F. Woudagemaal bij Lemmer, gefotografeerd in 1999.A. J. van der Wal / Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed · CC BY-SA 4.0 · Uitsnede en WebP-weergave.
01

Van een laag naar een hoger waterpeil

Veel polders liggen lager dan het water in hun omgeving. Overtollig water kan dan niet vanzelf over die hogere grens wegstromen. Een poldergemaal brengt het naar een andere polder of naar de boezem buiten de polder, zoals Rijnland beschrijft. Daarvoor gebruikt een gemaal bijvoorbeeld een pomp of vijzel. Het gebouw dat je langs het water ziet, is dus de zichtbare verpakking van een functie: water tussen verschillende niveaus verplaatsen. Gemalen kunnen sterk verschillen in formaat en uiterlijk. Wat hen verbindt, is hun rol in het beheersen van het waterpeil in een gebied en de verbinding met het omliggende watersysteem.

Bronnen bij dit onderdeel: Hoogheemraadschap van Rijnland — poldergemalen

02

Een kade heeft een andere taak

HDSR legt de samenhang uit tussen poldersloten, gemalen, boezemwater en kaden. Het gemaal voert water vanuit de lagere polder naar het hogere boezemwater. De kade houdt dat hogere water vervolgens buiten de polder. Afvoer en waterkering vullen elkaar dus aan. Een kade verplaatst het water niet; een gemaal vervangt de scheidende functie van de kade niet. Wie zich het landschap als een doorsnede voorstelt, ziet beter waarom beide nodig zijn. Het doel is daarbij een beheerst waterpeil, niet het verdwijnen van alle sloten of al het water. De watergangen blijven de verbinding vormen tussen verschillende onderdelen van het gebied.

Bronnen bij dit onderdeel: HDSR — kaden en polders · Hoogheemraadschap van Rijnland — poldergemalen

03

De verdere afvoer kan weer anders werken

Verderop in een watersysteem kan de afvoer opnieuw van een hoogteverschil afhangen. Het Spui- en Gemaalcomplex IJmuiden voert bijvoorbeeld water uit het Noordzeekanaal en het Amsterdam-Rijnkanaal af naar de Noordzee. Wanneer de zee lager staat dan het kanaal, kan water via de spuikokers vanzelf naar zee stromen. Dat heet spuien. Als de zee hoger staat, zijn pompen nodig om water af te voeren. Op dezelfde plek bestaan daarmee twee manieren van transport. Dit voorbeeld maakt duidelijk waarom een afzonderlijk gemaal slechts een deel van het verhaal is: het ontvangende waterpeil beïnvloedt hoe de volgende stap in de afvoer kan verlopen.

Bronnen bij dit onderdeel: Rijkswaterstaat — werking van het Spui- en Gemaalcomplex IJmuiden

Bronnen en afbakening

Deze uitleg is gebaseerd op de onderstaande primaire bronnen. De controledatum beschrijft de gebruikte versie; publicaties en voorschriften kunnen later veranderen.

Een passage laten corrigeren? Bekijk de werkwijze voor correcties.